Vizantijsko carstvo

Alex

Vizantijsko carstvo, odnosno Istočno rimsko carstvo, bilo je srednjovekovno carstvo koje je nastalo kao istočni deo Rimskog carstva i opstalo, sa promenljivim granicama i teritorijama, sve do 1453. godine, kada su Osmanlije osvojile Carigrad. Njegova istorija obuhvata više od hiljadu godina i predstavlja jednu od najdugotrajnijih državnih tradicija u evropskoj i svetskoj istoriji.

Sami stanovnici carstva nisu sebe nazivali Vizantincima. Smatrali su se Romejima (Rimljanima), a svoju državu Rimskim carstvom. Naziv „Vizantijsko carstvo“ nastao je mnogo kasnije, na osnovu starog imena Vizantion, prvobitnog grada na čijem je mestu podignut Carigrad.

Carstvo je tokom svoje istorije bilo naslednik rimske državne tradicije, središte pravoslavnog hrišćanstva, velika sredozemna sila i jedan od najvažnijih posrednika između antičkog sveta i srednjovekovne Evrope.

Naziv Vizantijsko carstvo

Naziv Vizantijsko carstvo potiče od imena Vizantion (Byzantion), drevne grčke kolonije koju su, prema tradiciji, osnovali grčki doseljenici u VII veku pre nove ere.

Car Konstantin Veliki izabrao je Vizantion za mesto nove carske prestonice i 330. godine svečano otvorio Konstantinopolj, odnosno Carigrad.

Stanovnici carstva, međutim, nisu koristili izraz „Vizantinci“. Za njih je njihova država bila Basileia ton Rhomaion, odnosno Carstvo Romeja, a oni sami bili su Romeji – Rimljani.

Savremeni naziv „Vizantijsko carstvo“ u širu upotrebu ušao je tek u novom veku, naročito među zapadnoevropskim istoričarima.

Zbog toga se izraz „Vizantijsko carstvo“ koristi kao istoriografski termin, a ne kao naziv koji je država koristila za sebe.

Nastanak Istočnog rimskog carstva

Koreni Vizantijskog carstva nalaze se u kasnoj istoriji Rimskog carstva.

Tokom III i IV veka rimska država prolazila je kroz velike političke, vojne i ekonomske promene. Ogromna teritorija postajala je sve teža za upravljanje iz jednog centra.

Car Dioklecijan je krajem III veka uveo sistem poznat kao tetrarhija, kojim je upravljanje carstvom podeljeno između više careva.

Ova podela nije odmah značila trajni nastanak dva carstva, ali je predstavljala važan korak ka kasnijoj političkoj podeli između istočnih i zapadnih oblasti.

Najvažniji trenutak dogodio se za vreme Konstantina Velikog.

Konstantin Veliki i Carigrad

Konstantin I Veliki postao je jedini vladar Rimskog carstva 324. godine, nakon pobede nad Licinijem.

Za novu prestonicu izabrao je Vizantion, strateški smešten na Bosforu.

Novi grad svečano je inaugurisan 11. maja 330. godine.

Grad je dobio naziv Konstantinopolj, „Konstantinov grad“.

Njegov položaj bio je izuzetno povoljan:

  • kontrolisao je prolaz između Crnog mora i Sredozemlja;
  • povezivao Evropu i Aziju;
  • nalazio se na važnim trgovačkim putevima;
  • bio je lakše branjen od mnogih drugih rimskih gradova;
  • omogućavao je kontrolu balkanskih i maloazijskih teritorija.

Carigrad će tokom narednih više od hiljadu godina ostati političko, vojno, privredno i kulturno središte Istočnog rimskog carstva.

Hrišćanstvo i Vizantija

Jedna od najvažnijih promena u kasnom Rimskom carstvu bila je širenje hrišćanstva.

Konstantin je Milanskim ediktom 313. godine omogućio slobodno ispovedanje hrišćanstva u carstvu.

Sam Konstantin je sazvao Prvi nikejski sabor 325. godine, na kojem je razmatrano pitanje hrišćanskog učenja i arijanstva.

Kasnije je car Teodosije I učvrstio položaj nikejskog hrišćanstva. Krajem IV veka hrišćanstvo je postalo dominantna religija Rimskog carstva.

Crkva i država u Vizantiji kasnije su razvile veoma blisku vezu.

Car je imao ogromnu političku i versku ulogu, ali nije bio „poglavar Crkve“ u smislu u kojem se ta tvrdnja ponekad pojednostavljeno predstavlja. Odnos između cara, patrijarha, episkopa i monaštva bio je složen i tokom istorije često je dolazilo do sukoba.

Podela Rimskog carstva

Posle smrti Teodosija I 395. godine, carstvo je trajno podeljeno između njegovih sinova:

  • Arkada, koji je dobio istočni deo;
  • Honorija, koji je dobio zapadni deo.

Ovo se obično smatra početkom trajne političke podele Rimskog carstva na Istočno i Zapadno rimsko carstvo.

Istočno carstvo imalo je ogromnu prednost u odnosu na Zapad:

  • bogatije gradove;
  • razvijeniju trgovinu;
  • gušće naseljene oblasti;
  • snažniju poresku osnovu;
  • važna poljoprivredna područja Egipta, Sirije i Male Azije;
  • Carigrad kao izuzetno snažnu prestonicu.

Dok je Zapadno rimsko carstvo tokom V veka propadalo, istočni deo je uspeo da opstane.

Pad Zapadnog rimskog carstva

Godine 476. germanski vojskovođa Odoakar svrgnuo je poslednjeg zapadnorimskog cara Romula Avgustula.

Uobičajeno se 476. godina uzima kao godina pada Zapadnog rimskog carstva.

Međutim, Istočno rimsko carstvo nije tada nastalo – ono je već postojalo.

Carigradski carevi sebe nisu smatrali naslednicima Rimskog carstva. Oni su smatrali da su i dalje rimski carevi.

Zbog toga je mnogo preciznije govoriti o nastavku Rimskog carstva na Istoku nego o stvaranju potpuno nove države.

Justinijan I

Jedan od najvećih careva bio je Justinijan I, koji je vladao od 527. do 565. godine.

Njegova vladavina predstavlja jednu od najvažnijih epoha u istoriji carstva.

Justinijan je želeo da obnovi teritorijalno jedinstvo nekadašnjeg Rimskog carstva.

Njegovi vojskovođe:

  • Velizar;
  • Narses

osvojili su:

  • severnu Afriku od Vandala;
  • Italiju od Ostrogota;
  • deo južne Španije.

Carstvo je tada ponovo obuhvatalo veliki deo Sredozemlja.

Justinijanov zakonik

Justinijan je poznat i po velikoj pravnoj reformi.

Njegovi pravnici su tokom VI veka sistematizovali rimsko pravo u zbirku poznatu kao Corpus Juris Civilis.

Ona je obuhvatala:

  • Codex Justinianus;
  • Digesta odnosno Pandectae;
  • Institutiones;
  • kasnije Justinijanove novele.

Ovaj pravni sistem imao je ogroman uticaj na razvoj evropskog kontinentalnog prava.

Mnogo vekova kasnije rimsko pravo će postati jedna od osnova evropskih pravnih sistema.

Justinijan i Aja Sofija

Za vreme Justinijana podignuta je najpoznatija vizantijska građevina – Aja Sofija (Hagia Sophia).

Nakon pobune Nika 532. godine, prethodna crkva je uništena, a Justinijan je naredio izgradnju monumentalne nove bazilike.

Gradnja je završena već 537. godine.

Aja Sofija bila je vekovima najveća hrišćanska crkva na svetu.

Njena ogromna kupola, monumentalna unutrašnjost i arhitektonska konstrukcija postali su simbol vizantijske civilizacije.

Nika pobuna

Nika pobuna izbila je u Carigradu 532. godine.

Sukob je počeo kao nemir povezan sa suparničkim navijačkim grupama Plavih i Zelenih, ali je prerastao u široku pobunu protiv Justinijanove vlasti.

Pobunjenici su čak proglasili novog cara.

Justinijan je u jednom trenutku razmatrao bekstvo iz Carigrada, ali je prema tradicionalnom prikazu carica Teodora snažno uticala na odluku da ostane.

Pobuna je ugušena veoma brutalno.

Poginule su desetine hiljada ljudi, a nakon njenog sloma Justinijan je obnovio veliki deo Carigrada.

Carica Teodora

Teodora je bila jedna od najuticajnijih žena vizantijske istorije.

Bila je Justinijanova supruga i njegov najvažniji politički partner.

Učestvovala je u donošenju odluka, diplomatskim poslovima i verskoj politici.

Posebno je podržavala određene hrišćanske teološke struje koje su bile u suprotnosti sa Justinijanovom politikom.

Teodora je ostala simbol izuzetnog uspona žene u političkom sistemu u kojem je formalna vlast bila gotovo potpuno koncentrisana oko cara i muške aristokratije.

Vizantija posle Justinijana

Nakon Justinijanove smrti 565. godine carstvo je ušlo u period velikih pritisaka.

Na Balkanu su se pojavili:

  • Sloveni;
  • Avari;
  • Bugari.

Na istoku su glavni protivnici bili:

  • Persijsko carstvo Sasanida;
  • kasnije Arapi.

U VII veku Vizantija će izgubiti ogromne teritorije.

Persijsko-vizantijski rat

Početkom VII veka car Iraklije suočio se sa ogromnom persijskom ofanzivom.

Sasanidska Persija osvojila je:

  • Siriju;
  • Palestinu;
  • Egipat;
  • delove Male Azije.

Persijanci su čak stigli do oblasti blizu Carigrada.

Iraklije je uspeo da preokrene rat i između 622. i 628. izvede niz uspešnih pohoda.

Međutim, dok su dve velike sile iscrpljivale jedna drugu, pojavila se nova sila – Arapski kalifat.

Arapska osvajanja

Tokom VII veka Vizantija je izgubila najveći deo svojih istočnih teritorija.

Arapi su osvojili:

  • Siriju;
  • Palestinu;
  • Egipat;
  • veliki deo severne Afrike.

Carstvo je od ogromne mediteranske države postalo mnogo manja država čije su glavne teritorije bile:

  • Mala Azija;
  • Trakija;
  • delovi Balkana;
  • pojedina ostrva i obalske oblasti.

Istovremeno se promenio i karakter carstva.

Grčki je sve više postajao dominantni jezik administracije i kulture, dok je latinski, nekadašnji jezik rimske državne administracije, izgubio svoj raniji položaj.

Ikonoborstvo

Jedan od najvećih unutrašnjih sukoba Vizantije bio je ikonoborstvo.

Vodila se rasprava o tome da li je poštovanje svetih slika – ikona – dopušteno.

Sukob je trajao u dva velika perioda:

  • 726/730–787.
  • 814–843.

Ikonoborci su smatrali da poštovanje ikona može voditi idolopoklonstvu.

Njihovi protivnici, ikonoduli, branili su upotrebu ikona i razlikovali njihovo poštovanje od obožavanja.

Konačna pobeda ikonodula 843. godine tradicionalno se obeležava kao Pobeda pravoslavlja.

Vizantija i Sloveni

Vizantijsko carstvo odigralo je ogromnu ulogu u istoriji slovenskih naroda.

Posebno značajna bila je misija Ćirila i Metodija u IX veku.

Njihovo delovanje među Slovenima imalo je dugoročne posledice za razvoj:

  • hrišćanstva;
  • slovenske pismenosti;
  • književnosti;
  • crkvene organizacije;
  • kulturnog prostora jugoistočne i istočne Evrope.

Njihovi učenici, među kojima su bili Kliment i Naum, nastavili su rad u Bugarskoj.

U bugarskoj državi razvijena je književna tradicija koja je kasnije snažno uticala i na srednjovekovnu Srbiju i druge pravoslavne Slovene.

Pokrštavanje Srba

Vizantija je imala značajnu ulogu u procesu hristijanizacije Srba.

Proces pokrštavanja Srba odvijao se postepeno tokom IX veka, a naročito je povezan sa vremenom kneza Mutimira i njegovih naslednika.

Vizantijski kulturni uticaj postao je još snažniji posle razvoja slovenske pismenosti i širenja književnosti zasnovane na staroslovenskom jeziku.

Kasnije će Srbija, naročito u vreme Stefana Nemanje i njegovih naslednika, razviti sopstvenu pravoslavnu državnu i crkvenu tradiciju.

Vizantija i Bugarska

Bugarska je vekovima bila jedan od najvažnijih suseda i protivnika Vizantije.

Ratovi između dve države vođeni su tokom gotovo čitavog srednjeg veka.

Posebno je značajan car Vasilije II, poznat kao Bugaroubica.

Posle dugotrajnih ratova Vizantija je 1018. godine pokorila Bugarsko carstvo.

Bugarska teritorija ostala je pod vizantijskom vlašću sve do obnove Bugarske države krajem XII veka.

Makedonija i Vizantija

Prostor Makedonije bio je jedan od ključnih balkanskih prostora u istoriji Vizantije.

Kroz njega su prolazili važni putevi između Carigrada, Soluna, Srbije i Bugarske.

Solun je bio drugi najvažniji grad carstva i jedan od najvećih gradova srednjovekovnog Balkana.

Vizantijska kontrola nad Solunom bila je od ogromnog značaja za odbranu Balkana i kontrolu Egeja.

Makedonska dinastija

Period od 867. do 1056. godine poznat je kao epoha Makedonske dinastije.

Među najvažnijim carevima bili su:

  • Vasilije I;
  • Lav VI;
  • Konstantin VII Porfirogenit;
  • Nikefor II Foka;
  • Jovan I Cimiskije;
  • Vasilije II.

Ovo je bilo jedno od najmoćnijih razdoblja Vizantije.

Carstvo je obnovilo vojnu i ekonomsku snagu i ponovo postalo dominantna sila istočnog Mediterana i Balkana.

Vasilije II

Vasilije II vladao je od 976. do 1025. godine.

Bio je jedan od najuspešnijih vizantijskih careva.

Njegova vladavina obeležena je ratovima protiv Bugarske, ali i učvršćivanjem države u Maloj Aziji.

Godine 1018. Bugarska je konačno pokorena.

Vasilije II je postao simbol vrhunca vizantijske vojne moći.

Vizantija i Srpska država

Odnosi Vizantije i srednjovekovne Srbije bili su promenljivi.

Srpske zemlje nalazile su se između Vizantije, Bugarske i drugih balkanskih sila.

Tokom različitih perioda srpski vladari su:

  • ratovali protiv Vizantije;
  • priznavali njenu vrhovnu vlast;
  • stupali u saveze sa njom;
  • ženili se pripadnicama vizantijske carske porodice.

Posebno značajan bio je Stefan Nemanja, koji je tokom svoje vladavine više puta ratovao protiv Vizantije, ali je u pojedinim periodima sklapao i saveze sa carigradskim carevima.

Njegov sin Stefan Prvovenčani bio je oženjen Evdocijom Anđel, vizantijskom princezom.

Još važnije veze razvile su se u XIII i XIV veku.

Vizantija i Nemanjići

U vreme Stefana Uroša II Milutina odnosi Srbije i Vizantije postali su posebno bliski.

Milutin se 1299. godine oženio Simonidom, ćerkom vizantijskog cara Andronika II Paleologa.

Ovaj brak bio je jedan od najpoznatijih dinastičkih brakova srednjovekovne Srbije.

U vreme Stefana Dušana odnos snaga se potpuno promenio.

Srpska država je osvojila velike vizantijske teritorije.

Dušan je 1345. godine u Seru proglašen za cara, a 1346. godine krunisan za cara Srba i Grka.

Time je srpska država postala jedna od najvećih sila Balkana.

Stefan Dušan i Vizantija

Širenje države Stefana Dušana bilo je jedan od najvećih teritorijalnih gubitaka Vizantije pre osmanskog osvajanja.

Dušan je osvojio:

  • Makedoniju;
  • Albaniju;
  • Epir;
  • Tesaliju;
  • veliki deo grčke unutrašnjosti.

Carigrad je ostao izvan njegove vlasti.

Vizantija je u tom trenutku bila oslabljena unutrašnjim sukobima i građanskim ratovima.

Dušanova smrt 1355. godine promenila je odnose snaga na Balkanu, ali Srbija nije uspela da trajno zadrži njegovu ogromnu državu.

Osmanlije i početak kraja

Najveća pretnja Vizantiji u XIV veku postali su Osmanlije.

Osmanska država se iz Male Azije proširila u Evropu.

Godine 1354. Osmanlije su zauzele Galipolje, čime su dobile trajno uporište u Evropi.

Od tog trenutka njihov prodor na Balkan postao je sve brži.

Osmanlije su postepeno osvojile:

  • Trakiju;
  • Bugarsku;
  • velike delove Srbije;
  • Makedoniju;
  • Tesaliju.

Vizantija se sve više smanjivala.

Bitka na Marici

Godine 1371. Osmanlije su porazile srpske velikaše u Maričkoj bici.

Posle ovog događaja vizantijski položaj na Balkanu dodatno se pogoršao.

Veliki deo balkanskih država morao je da prihvati osmansko vazalstvo.

Vizantijski carevi često su bili prinuđeni da priznaju osmansku vrhovnu vlast kako bi sačuvali ono malo teritorije koje im je preostalo.

Bitka na Kosovu 1389.

Kosovska bitka 1389. godine predstavljala je još jedan veliki događaj u procesu osmanskog širenja.

Sukob između vojske kneza Lazara Hrebeljanovića i osmanske vojske sultana Murata I nije odmah značio potpuno osmansko osvajanje Srbije, ali je dodatno oslabio hrišćanske države Balkana.

Vizantija je u tom trenutku već bila politički veoma oslabljena.

Građanski ratovi i kriza

Vizantiju su tokom XIV veka dodatno oslabili unutrašnji građanski ratovi.

Posebno su značajni građanski ratovi:

  • 1321 – 1328.
  • 1341 – 1347.
  • 1352 – 1357.

U njima su učestvovali pripadnici carske porodice i velikaši.

Jedan od najpoznatijih aktera bio je Jovan VI Kantakuzin.

Građanski ratovi iscrpeli su državu upravo u trenutku kada su Osmanlije postajale sve snažnije.

To je bila jedna od velikih tragedija pozne Vizantije: carstvo je trošilo svoje ograničene resurse u međusobnim borbama dok je nova sila već prodirala duboko na Balkan.

Paleolozi

Dinastija Paleolog bila je poslednja vizantijska carska dinastija.

Na vlast je došla 1261. godine, kada je Mihailo VIII Paleolog povratio Carigrad od Latina.

Paleolozi su vladali gotovo dva veka, sve do pada Carigrada 1453. godine.

Među najznačajnijim carevima bili su:

  • Mihailo VIII Paleolog;
  • Andronik II;
  • Andronik III;
  • Jovan V;
  • Manuel II;
  • Jovan VIII;
  • Konstantin XI.

Latinsko carstvo

Jedan od najtežih udaraca Vizantiji bio je Četvrti krstaški rat.

Godine 1204. krstaši su osvojili i opljačkali Carigrad.

Na teritoriji nekadašnjeg Vizantijskog carstva osnovano je Latinsko carstvo.

Vizantijska državna tradicija nastavila je da postoji kroz nekoliko država naslednica:

  • Nikejsko carstvo;
  • Epirsku despotovinu;
  • Trapezuntsko carstvo.

Nikejsko carstvo postalo je glavno središte vizantijskog otpora.

Godine 1261. Mihailo VIII Paleolog povratio je Carigrad.

Morejska despotovina

U poslednjim vekovima Vizantije posebno mesto imala je Morejska despotovina na Peloponezu.

Njeno središte bila je Mistra.

Despotovinom su vladali članovi dinastije Paleolog.

Mistra je postala jedno od poslednjih velikih kulturnih središta Vizantije.

U njoj je delovao filozof Georgije Gemist Pliton, jedan od najznačajnijih mislilaca kasne Vizantije.

Morejska despotovina opstala je do 1460. godine, sedam godina nakon pada Carigrada.

Vizantija i Zapad

Odnosi Vizantije sa zapadnom Evropom bili su složeni.

Postojali su:

  • trgovinski odnosi;
  • verski sporovi;
  • vojni savezi;
  • dinastički brakovi;
  • rivalstvo;
  • kulturna razmena.

Posebno važnu ulogu imale su Venecija i Đenova.

Italijanski trgovci dobijali su velike privilegije u vizantijskim lukama.

To je Vizantiji donosilo novac i trgovinu, ali je istovremeno postepeno slabilo domaću trgovačku klasu.

Veliki raskol 1054.

Veliki raskol 1054. godine tradicionalno se uzima kao godina konačnog razdvajanja istočne i zapadne hrišćanske crkvene tradicije.

Razlike su postojale mnogo ranije i raskol nije bio jedan jedini događaj koji je preko noći promenio sve.

Najvažnija pitanja bila su:

  • prvenstvo rimskog pape;
  • Filioque;
  • različite liturgijske prakse;
  • crkvena disciplina;
  • politički rivalitet Rima i Carigrada.

Od tog perioda odnosi između Rimokatoličke crkve i Pravoslavne crkve postali su još složeniji.

Četvrti krstaški rat i katastrofa 1204.

Najveća tragedija u istoriji Vizantije pre osmanskog osvajanja dogodila se 1204. godine.

Krstaši su osvojili Carigrad i grad je sistematski opljačkan.

Uništene su i opljačkane:

  • crkve;
  • palate;
  • biblioteke;
  • umetničke zbirke;
  • privatna imovina.

Latinsko carstvo trajalo je do 1261. godine.

Međutim, Vizantija se nakon povratka u Carigrad više nikada nije potpuno oporavila.

Pad Carigrada 1453.

Poslednji vizantijski car bio je Konstantin XI Paleolog.

Kada je stupio na presto, Vizantijsko carstvo bilo je svedeno gotovo isključivo na:

  • Carigrad;
  • okolinu grada;
  • delove Peloponeza;
  • nekoliko manjih poseda i ostrva.

Sultan Mehmed II odlučio je da osvoji Carigrad.

Opsada je počela 6. aprila 1453. godine.

Osmanlije su imale ogromnu vojsku, snažnu artiljeriju i flotu.

Vizantijska odbrana bila je mala.

Konstantin XI Paleolog

Konstantin XI Paleolog bio je poslednji vizantijski car.

Pre nego što je postao car, bio je despot Morejske despotovine.

Upravo zbog toga je njegov život povezan sa istorijom Moreje, Mistre i Peloponeza.

Tokom opsade 1453. godine lično je učestvovao u odbrani grada.

Kada je poslednji napad počeo 29. maja 1453., Konstantin XI je navodno skinuo carske oznake i otišao u poslednju borbu.

Poginuo je tokom pada grada.

Tačne okolnosti njegove smrti nisu potpuno poznate.

Sa njim je nestala i vizantijska carska država.

Pad Carigrada

29. maja 1453. godine Osmanlije su osvojile Carigrad.

Taj događaj tradicionalno se smatra krajem srednjovekovne Vizantije.

Mehmed II ušao je u grad i učinio ga prestonicom Osmanskog carstva.

Aja Sofija pretvorena je u džamiju.

Carigrad, međutim, nije postao beznačajan grad. Naprotiv, pod Osmanlijama će ponovo postati jedan od najvećih političkih i kulturnih centara Evrope i Bliskog istoka.

Kraj poslednjih vizantijskih država

Pad Carigrada nije odmah značio kraj svih država koje su pripadale vizantijskoj tradiciji.

Morejska despotovina pala je 1460. godine.

Trapezuntsko carstvo, poslednja velika vizantijska naslednica, osvojeno je 1461. godine.

Tako je 1461. godina konačna granica političkog postojanja svih velikih vizantijskih državnih tvorevina.

Državno uređenje

Vizantija je bila autokratska monarhija.

Na čelu države nalazio se car – basileus.

Car je imao ogromna ovlašćenja:

  • komandovao je vojskom;
  • postavljao visoke činovnike;
  • kontrolisao državne finansije;
  • imao važnu ulogu u crkvenim pitanjima;
  • vodio diplomatiju;
  • donosio zakone.

Međutim, stvarna vlast cara zavisila je od okolnosti.

Velikaši, vojska, patrijarsi, gradsko stanovništvo, senat i carska porodica često su mogli da utiču na politiku.

Vizantijska politika bila je poznata po složenoj diplomatiji.

Carstvo je često koristilo:

  • brakove;
  • darove;
  • novac;
  • titule;
  • saveze;
  • špijunažu;
  • versku diplomatiju

kako bi izbeglo rat ili oslabilo protivnika.

Drugim rečima, Vizantinci nisu svaki problem rešavali mačem. Često su ga rešavali tako što bi protivniku prvo napravili tri nova problema. I, za razliku od modernih država, imali su vekove iskustva u tome.

Vizantijska vojska

Vizantijska vojska bila je jedna od najorganizovanijih vojnih struktura srednjeg veka.

Tokom različitih epoha menjala se njena organizacija.

Posebno su poznati:

  • tematski sistem;
  • profesionalne jedinice;
  • carska garda;
  • teška konjica;
  • mornarica;
  • grčka vatra.

Vizantijska vojska koristila je kombinaciju rimske vojne tradicije i novih vojnih tehnologija.

Grčka vatra

Grčka vatra bila je tajno zapaljivo sredstvo koje je Vizantija koristila naročito u pomorskim borbama.

Tačan sastav nije poznat.

Pretpostavlja se da je sadržavala različite zapaljive materijale, ali recept nikada nije pouzdano sačuvan.

Grčka vatra bila je naročito značajna tokom arapskih opsada Carigrada.

Njena sposobnost da gori čak i na vodi učinila ju je jednim od najpoznatijih oružja srednjeg veka.

Vizantijska diplomatija

Diplomatija je bila jedna od najvećih snaga carstva.

Vizantinci su razvili veoma složen sistem:

  • ambasada;
  • špijunaže;
  • dinastičkih brakova;
  • titula;
  • poklona;
  • trgovačkih privilegija;
  • verskog uticaja.

Carstvo je često uspevalo da preživi situacije u kojima bi vojno slabija država bila uništena.

U tome je i jedna od tajni dugovečnosti Vizantije.

Privreda

Vizantijska privreda bila je jedna od najrazvijenijih srednjovekovnih ekonomija.

Carigrad je bio jedan od najvećih trgovačkih centara tadašnjeg sveta.

Kroz grad su prolazili proizvodi iz:

  • Evrope;
  • Azije;
  • Bliskog istoka;
  • Crnog mora;
  • severne Afrike.

Vizantijski zlatni novac, solidus, a kasnije nomizma, vekovima je bio jedna od najstabilnijih valuta srednjovekovnog sveta.

Carigrad

Carigrad je bio srce Vizantijskog carstva.

Grad je imao:

  • ogromne zidine;
  • palate;
  • crkve;
  • hipodrom;
  • akvadukte;
  • luke;
  • trgovačke četvrti;
  • brojne javne zgrade.

Teodosijeve zidine, izgrađene u V veku, predstavljale su jedan od najimpresivnijih fortifikacionih sistema srednjeg veka.

Više od hiljadu godina uspešno su štitile grad od brojnih osvajača.

Kultura

Vizantijska kultura predstavljala je spoj:

  • rimske državne tradicije;
  • grčke filozofije;
  • hrišćanstva;
  • istočnomediteranskih kultura;
  • tradicije helenističkog sveta.

Vizantinci su sačuvali veliki broj dela antičkih autora.

Prepisivali su dela:

  • Platona;
  • Aristotela;
  • Herodota;
  • Tukidida;
  • Galena;
  • Hipokrata;
  • mnogih drugih antičkih autora.

Bez vizantijskih prepisivača veliki deo antičke književnosti danas bi bio mnogo teže dostupan.

Vizantijska umetnost

Vizantijska umetnost poznata je po:

  • mozaicima;
  • ikonama;
  • freskama;
  • crkvenoj arhitekturi;
  • rukopisima;
  • zlatarstvu.

Karakterističan je naglasak na simbolici, frontalnim prikazima svetitelja, zlatnoj pozadini i sakralnoj funkciji umetnosti.

Vizantijska umetnost snažno je uticala na:

  • Srbiju;
  • Bugarsku;
  • Rusiju;
  • Gruziju;
  • druge pravoslavne zemlje.

Vizantijska arhitektura

Najpoznatije dostignuće vizantijske arhitekture jeste crkva Svete Sofije u Carigradu.

Međutim, vizantijska arhitektura nije bila ograničena na prestonicu.

Veliki broj crkava podizan je širom carstva.

Njeni najvažniji elementi bili su:

  • kupola;
  • centralni prostor;
  • mozaici;
  • mermerne obloge;
  • bogato ukrašeni kapiteli;
  • složena igra svetlosti.

Ovaj stil ostavio je snažan trag na arhitekturu srednjovekovne Srbije.

Vizantija i srpska srednjovekovna umetnost

Srpski srednjovekovni manastiri razvili su umetničke stilove snažno povezane sa vizantijskom tradicijom.

Posebno su značajni:

  • Studenica;
  • Žiča;
  • Sopoćani;
  • Gračanica;
  • Dečani;
  • Bogorodica Ljeviška.

Srpska umetnost nije bila samo kopija vizantijske umetnosti. Ona je razvila sopstvenu tradiciju unutar šireg pravoslavnog kulturnog prostora.

Posebno su značajne monumentalne freske XIII i XIV veka.

Jezik

Tokom prvih vekova carstva latinski je bio glavni jezik državne administracije.

Od VII veka grčki je sve više postajao dominantan.

Do srednjeg vizantijskog perioda grčki je postao glavni jezik:

  • administracije;
  • književnosti;
  • filozofije;
  • teologije;
  • svakodnevne komunikacije u velikom delu carstva.

Vizantijski grčki predstavlja važnu kariku između antičkog i modernog grčkog jezika.

Obrazovanje

Obrazovanje je imalo veoma važnu ulogu.

U Carigradu su postojale škole i institucije u kojima su se izučavali:

  • gramatika;
  • retorika;
  • filozofija;
  • pravo;
  • medicina;
  • matematika;
  • astronomija.

Vizantijski obrazovani sloj bio je među najpismenijim elitama srednjovekovnog sveta.

Vizantijska književnost

Vizantijska književnost obuhvatala je:

  • hronike;
  • teološke spise;
  • filozofska dela;
  • pravne tekstove;
  • biografije svetitelja;
  • pisma;
  • poeziju.

Među poznatim istoričarima bili su:

  • Prokopije iz Cezareje;
  • Ana Komnina;
  • Jovan Zonara;
  • Nikita Honijat;
  • Laonik Halkokondil.

Njihova dela predstavljaju ključne izvore za istoriju Vizantije i Balkana.

Vizantija i Rusija

Vizantijski uticaj bio je presudan za formiranje srednjovekovne Rusije.

Knez Vladimir Veliki prihvatio je hrišćanstvo iz vizantijske tradicije krajem X veka.

Tradicionalno se 988. godina smatra godinom pokrštavanja Kijevske Rusije.

Ruska crkvena i kulturna tradicija razvijala se pod snažnim vizantijskim uticajem.

Posle pada Carigrada Moskva će kasnije razviti ideju o sebi kao „Trećem Rimu“.

Nasleđe Vizantije

Nasleđe Vizantijskog carstva ogromno je.

Njegov uticaj obuhvata:

Pravo

Justinijanova kodifikacija rimskog prava uticala je na evropske pravne sisteme.

Hrišćanstvo

Vizantijska crkvena tradicija oblikovala je pravoslavni svet.

Pismenost

Preko Ćirila, Metodija i njihovih učenika vizantijsko hrišćanstvo povezano je sa razvojem slovenske književnosti.

Umetnost

Vizantijski stil postao je osnova pravoslavne ikonografije i crkvene umetnosti.

Arhitektura

Kupolna arhitektura i sakralni prostor ostavili su snažan trag širom Balkana i istočne Evrope.

Filozofija

Vizantinci su sačuvali i prenosili dela antičkih filozofa.

Politika

Model carskog autoriteta snažno je uticao na srednjovekovne pravoslavne države.

Vizantija kao naslednik Rima

Jedno od najvažnijih pitanja istorije Vizantije jeste njen odnos prema Rimskom carstvu.

Savremena istoriografija Vizantiju uglavnom posmatra kao nastavak Istočnog rimskog carstva, a ne kao potpuno novu civilizaciju nastalu posle pada Zapada.

Njeni carevi su sebe nazivali rimskim carevima.

Njena administracija bila je naslednica rimske.

Njeno pravo poticalo je iz rimskog prava.

Njena vojska je dugo čuvala rimske organizacione elemente.

Njena prestonica bila je grad koji je Konstantin Veliki stvorio kao novu rimsku prestonicu.

Ali se tokom vekova promenila.

Od kasnoantičkog rimskog carstva postala je izrazito grčko-hrišćanska srednjovekovna država.

Zato se Vizantija najbolje razume kao civilizacija koja se menjala, ali nije prekinula svoju vezu sa Rimom.

Hronologija Vizantijskog carstva

GodinaDogađaj
330.Konstantin Veliki svečano inaugurira Carigrad.
395.Trajna podela Rimskog carstva na istočni i zapadni deo.
476.Pad Zapadnog rimskog carstva.
527.Justinijan I postaje car.
532.Nika pobuna.
537.Završena Aja Sofija.
565.Smrt Justinijana I.
610.Iraklije postaje car.
VII vekVelika arapska osvajanja i gubitak Sirije, Palestine i Egipta.
726–787.Prvi period ikonoborstva.
843.Konačna obnova poštovanja ikona.
867.Početak Makedonske dinastije.
1018.Vizantija osvaja Bugarsko carstvo.
1054.Tradicionalna godina Velikog raskola.
1071.Bitka kod Mancikerta; težak poraz od Seldžuka.
1096 -1204.Krstaški ratovi i sve veći zapadni pritisak.
1204.Krstaši osvajaju i pljačkaju Carigrad.
1261.Mihailo VIII Paleolog povratio Carigrad.
1346.Stefan Dušan krunisan za cara Srba i Grka.
1354.Osmanlije osvajaju Galipolje.
1371.Marička bitka.
1389.Kosovska bitka.
1402.Bitka kod Angore; privremeno slabljenje Osmanlija.
1439.Firentinski sabor i pokušaj crkvenog jedinstva sa Rimom.
1453.Pad Carigrada i kraj Vizantijskog carstva.
1460.Pad Morejske despotovine.
1461.Pad Trapezuntskog carstva.

Vladari Vizantijskog carstva

Vizantijom je tokom više od hiljadu godina vladalo više od 80 careva i careva koji su se smenjivali u različitim dinastijama.

Među najznačajnijima bili su:

  • Konstantin I Veliki;
  • Teodosije I;
  • Justinijan I;
  • Iraklije;
  • Lav III;
  • Vasilije I;
  • Vasilije II;
  • Aleksije I Komnin;
  • Jovan II Komnin;
  • Manuel I Komnin;
  • Andronik I Komnin;
  • Mihailo VIII Paleolog;
  • Andronik II Paleolog;
  • Andronik III Paleolog;
  • Jovan V Paleolog;
  • Manuel II Paleolog;
  • Jovan VIII Paleolog;
  • Konstantin XI Paleolog.

Među njima su postojale ogromne razlike. Neki su bili veliki vojskovođe, drugi diplomate, reformatori ili graditelji, dok su pojedini došli na vlast tokom katastrofalnih unutrašnjih sukoba.

Istorijski značaj

Vizantijsko carstvo bilo je jedan od najvažnijih kontinuiteta u istoriji Evrope.

Od Konstantina Velikog do Konstantina XI prošlo je više od jedanaest vekova.

Tokom tog vremena carstvo je:

  • preživelo pad Zapadnog rimskog carstva;
  • zaustavilo persijske i arapske napade;
  • širilo hrišćanstvo među Slovenima;
  • sačuvalo antičku grčku filozofiju i književnost;
  • razvilo složen pravni i administrativni sistem;
  • stvorilo jednu od najrazvijenijih srednjovekovnih kultura;
  • preživelo Četvrti krstaški rat;
  • obnovilo Carigrad;
  • vodilo vekovne ratove sa Arapima, Bugarima, Srbima, Normanima, krstašima i Turcima;
  • i na kraju palo pod Osmanlije.

Njegova posebnost upravo je u toj neverovatnoj dugovečnosti.

Vizantijsko carstvo nije bilo samo „ostatak Rimskog carstva“. Ono je tokom vekova postalo posebna civilizacija — rimska po državnoj tradiciji, grčka po jeziku i kulturi i hrišćanska po svom identitetu.

Njegov kraj 1453. godine zato nije predstavljao samo pad jednog grada. Bio je to kraj poslednje političke države koja je neposredno čuvala tradiciju Rimskog carstva, ali ne i kraj njenog kulturnog nasleđa. To nasleđe nastavilo je da živi u pravoslavnim zemljama Balkana i istočne Evrope, u grčkoj kulturi, u evropskom pravu, u renesansnom interesovanju za antičku Grčku i u političkim tradicijama država koje su sebe smatrale naslednicima Vizantije.

Carigrad je pao 1453. godine. Vizantijska civilizacija nije.

Ako ste propustili